hadenan_beberapa metodologi penulisan syeikh daud

Click here to load reader

Post on 03-Jul-2015

231 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

BEBERAPA METODOLOGI PENULISAN SYEIKH DAUD BIN ABDULLAH AL-FATANI DALAM KITAB FURU AL-MASAIL DENGAN TUMPUAN KEPADA FIQH MUAMALAT1Hadenan bin Towpek* & Profesor Dr. Joni Tamkin bin Borhan** Akademi Pengajian Islam, Universiti Malaya Kuala Lumpur [email protected]; [email protected]

Kitab Furu al-Masail karangan Syeikh Daud bin Abd Allah al-Fatani, sebagai karya agung dalam bidang fekah pada zaman kemunculannya sudah tentu mempunyai ciri-ciri kehebatan dan keistimewaan tertentu yang berpaksikan kepada kemantapan metodologi penulisannya. Kenyataan ini mencetuskan konsekuan persoalan apakah metodologi penulisan yang diaplikasikan dalam karya tersebut? Bagaimanakah metodologi penulisannya disusun-tadbir? Bertitik-tolak daripada persoalan itu, maka tulisan ini dibentuk bagi mengupas dan membincangkan mengenai beberapa metodologi penulisan dalam kitab ini dengan tumpuan khusus kepada bab fiqh al-muamalah yang terdapat di jilid kedua, halaman 2-134 (cetakan Matbaah Bin Halabi, Petani, Thailand). Tulisan ini menggunakan pendekatan kajian perpustakaan untuk mengumpul data. Kemudian dianalisis dengan menggunakan kaedah analisis kandungan, dan kaedahkaedah lain seperti kaedah komparatif, kontrastif dan penjadualan, yang digabung-jalin secara integratif berdasarkan keperluan dan kesesuaian tulisan ini. Dapatan kajian ini menunjukkan kehebatan Furu al-Masail adalah berasaskan kepada kekuatan metodologi penulisannya yang mantap dan pelbagai. Kekunci: Syeikh Daud Fatani, Furu al-Masail, fiqh al-muamalat, kitab jawi.

Abstrak

PENDAHULUAN Syeikh Daud bin Abdullah al-Fatani (1133/1720-1265/1847) merupakan salah seorang ulama yang terkenal di Nusantara sekitar abad ke 13 Hijrah atau abad ke 19 Masihi. Beliau adalah seorang ulama Melayu-Patani yang masyhur dan paling produktif sekali di rantau ini kerana banyaknya menghasilkan karyanya dalam tulisan jawi; yang lebih dikenali sebagai kitab jawi (Mohd. Nor bin Ngah, 1983:vii; Roelof Roolvink, 1975:2). Sebagai seorang ulama yang prolifik, beliau berkarya dalam pelbagai disiplin keilmuan Islam seperti Tauhid, Feqah, Tasawuf dan sebagainya, yang diantaranya masih lagi diterbitkan hingga ke hari ini dan menjadi rujukan para ulama, ilmuan, penyelidik, pelajar dan sebagainya. Dalam kertas ini, penulis akan memfokuskan perbincangan kepada beberapa metodologi penulisan Syeikh Daud al-Fatani dalam kitab Furu al-Masail dengan tumpuan kepada Fiqh Muamalat.

RIWAYAT RINGKAS HIDUP SYEIKH DAUD BIN ABDULLAH AL-FATANI Syeikh Daud al-Fatani lebih dikenali dengan panggilan Tok Syeikh Daud Fatani. Beliau juga mendapat gelaran-gelaran seperti al-Alim al-Allamah al-Arif al-Rabbani, Syeikh Daud Waliullah, Syeikh Daud Keramat dan Syeikh Daud Pengarang Kitab. (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:21-22; 1991a:18; Hooker, 1991:73) Terdapat tiga tempat yang dikaitkan dengan tempat kelahiran beliau iaitu Kampung Bendang Gucil (Abdullah al-Qari, 1967:131), Kampung Parit Marhum (Ismail Che Daud, 1989:3; Engku Ibrahim Ismail, 1992:20; Ahmad Fathy al-Fatani, 2002:136), dan Kampung Kerisik (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:20; 1991a:8). Tempat ketiga ini adalah lebih kuat hujahnya yang merujuk kepada syair yang ditulis oleh Hj. Muhammad Hussain bin Abd al-Latif al-Fataniy, pada kitab Hidayat al1

Artikel ini telah dibentang dalam Konferensi Antarabangsa Islam Borneo III anjuran Pusat Penyelidikan & Pengembangan Islam Borneo UiTM Sarawak bertempat di STAIN Pontianak Kalimantan Barat pada 4-5 Oktober 2010.

1

Mutaallim wa Umdat al-Muallim iaitu: Fatani yang masyhur negeri muallifnya; kampungnya itu Keresik yang hampir sungainya. (Wan Mohd. Shaghir, 1991a:8) Para penyelidik juga tidak sependapat dalam menentukan tahun kelahiran beliau sama ada 1133H/1720M atau 1553H/1740M atau 1183H/1769M (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:23). Namun hujah yang lebih kuat berpandukan kepada Tuan Guru Hj. Abd al-Hamid bin Abd al-Qadir al-Sanawiy dalam bukunya Risalah Bahasan Niat Sembahyang telah menyimpulkan bahawa beliau telah dilahirkan pada tahun 1131H/1718M. (Wan Mohd. Shaghir, 1991a:4-7; 2003:7) Beliau adalah anak sulong dari enam orang adik beradik iaitu Syeikh Wan Abd al-Qadir, Syeikh Wan Abd al-Rasyid, Syeikh Wan Idris, Haji Wan Nik dan seorang perempuan. Di samping belajar dengan keluarga sendiri beliau juga berguru dengan ulama-ulama setempat yang datang dari Timur Tengah atau Yaman. Kemudian, beliau juga dikatakan belajar di Acheh selama dua tahun sebelum beliau berangkat ke Hijaz. Beliau belajar di Mekah selama tiga puluh tahun dan di Madinah selama lima tahun. (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:24-25) Beliau dikatakan sempat berguru dengan Syeikh Muhammad Zayn bin Faqih Jalal al-Din alAsyi, pengarang kitab Bidayat al-Hidayah dan Kasf al-Kiram semasa beliau di Acheh. Beliau juga berguru dengan Syeikh Abd al-Rahman bin Abd al-Mubin Pauh Bok. Sewaktu di Mekah, beliau telah berguru dengan ulama-ulama Patani yang bermastautin di sana, seperti Syeikh Muhammad Salih bin Abd al-Rahman al-Fatani, seorang ulama syariat dan tasawuf, dan Syeikh Ali bin Ishaq alFatani. Beliau juga berguru dengan Syeikh Muhammad bin Abd al-Karim Samman al-Mandani, Syeikh Ali al-Fatani dan lain-lain. (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:33-35) Beliau meninggal dunia di Taif pada tahun 1847M dan dikuburkan bersebelahan dengan kubur Abdullah bin Abbas RA (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:24). Namun kajian terkemudian daripada itu menemukan bukti bahawa beliau sebenarnya meninggal dunia pada 1297H/1879M dalam usia 90 tahun (Wan Mohd. Shaghir, 1991a:9). PENULISAN SYEIKH DAUD BIN ABDULLAH AL-FATANI Syeikh Daud al-Fatani menghasilkan penulisan kitab jawi yang merujuk kepada buku-buku agama Islam yang ditulis dalam bahasa Melayu klasik yang menggunakan huruf-huruf arab. Lantaran itu, tulisan Melayu yang menggunakan huruf-huruf Arab dikenali sebagai skrip jawi. (Mohd. Nor Bin Ngah, 1983:vii; Roolvink, 1975:2) Selain itu, beliau juga berkarya dalam bahasa Arab, tetapi ia tidak tersebar meluas di rantau Asia Tenggara, berbanding dengan bahasa Melayu yang banyak tersebar dan dipelajari di Alam Melayu, termasuklah karyanya yang disalin oleh murid-muridnya dan diajarkan kepada orang lain setelah mereka kembali ke tempat masing-masing. Malah beliau sendiri menyediakan jurutulis untuk menyalin karya-karyanya. (Wan Mohd. Shaghir, 1990a:27) Menurut sebahagian pengkaji yang bersumberkan daripada Snouck Hurgronje menyatakan bahawa beliau menghasilkan karya terawal pada 1224H/1809M, dan karya terakhir pada 1258H/1843M (Voorhoeve, 1965:183; Matheson & Hooker, 1988:21-25). Namun, sebenarnya tahun terawal karya beliau adalah lebih awal daripada tahun tersebut (1224H/1809M) berdasarkan maklumat tahun-tahun penulisan beliau yang lain iaitu 1204H/1789M, 1215H/1800M dan 1220H/1805M (Wan Mohd. Shaghir, 1991a:20). Manakala tahun terakhir karya beliau dihasilkan ialah 1259H/1843M (Wan Mohd. Shaghir, 1995:9). Karya feqah beliau yang paling lengkap sekalian babnya dalam feqah mazhab al-Syafii ialah Hidayat al-Mutaallim selesai ditulis pada 1244H/1828M. Sementara Ward al-Zawahir (1245H/1829M) merupakan karya beliau yang paling lengkap mengenai aqidah. Manakala Furu al-Masail merupakan karya beliau yang paling besar, ditulis sejak 1254H/1838M dan dapat disiapkan pada 1257H/1841M. (Fauzi Deraman, 2010:42) Kitab-kitab karangan Syeikh Daud al-Fatani kebanyakannya dicetak untuk pertama kalinya di Mekah, Mesir, Istanbul dan Turki. Kemudiannya diulang cetak di Nusantara sendiri seperti di Pulau Pinang, Singapura, Patani, Bangkok, Kota Bharu, Ceribon dan Surabaya. Sebahagian daripada kitabkitab beliau kini boleh didapati di pasaran sama ada yang dicetak di Mesir, Arab Saudi dan Malaysia. Pelanggan di Malaysia boleh mendapatinya di kedai-kedai buku di Pulau Pinang, Kedah, Kelantan, Kuala Lumpur selain Patani dan Singapura. Berdasarkan katalog manuskrip Perpustakaan Negara Malaysia, lebih 500 daripada 3500 katalog manuskripnya adalah tulisan karya beliau (Bradley, 2007:122). Menurut Wan Mohd. Shaghir (1990a:55-57; 2003:8-21; 1991a:21), keseluruhan karya

2

beliau menjangkau 101 judul tetapi hanya 66 judul yang dapat disenaraikan (Wan Mohd. Shaghir, 1995:9; Hadenan bin Towpek, 2010:3-4). DATA MANUSKRIP DAN CETAKAN KITAB FURU AL-MASAIL Kitab yang berjudul Furu al-Masail wa Usul al-Wasail ini dihasilkan oleh Syeikh Daud alFatani pada tahun 1254H/1838M dan diselesaikan pada tahun 1257H/1841M (Wan Mohd. Shaghir, 2003:20). Kitab ini adalah karya yang besar Syeikh Daud al-Fatani dalam bidang perundangan dan pemikiran Islam yang boleh didapati di Mekah sejak tahun 1880an lagi (Matheson & Hooker, 1988:22). Berdasarkan kajian Bradley (2007:136-137), Pusat Manuskrip Melayu Perpustakaan Negara Malaysia menyenaraikan sebanyak 22 katalog manuskrip kitab Furu al-Masail yang terdiri daripada; pertama, sejumlah 4 naskhah manuskrip yang dicatat nama penyalin dan tahun disalin iaitu MS 553, 1688, 1911 dan 2222; kedua, sejumlah 1 naskhah manuskrip tanpa tarikh/tahun iaitu MS 2041; dan ketiga, sejumlah 17 naskhah manuskrip yang tidak lengkap iaitu MS 664, 709, 917, 918, 1130, 1166, 1211(1), 1264(1), 1414, 1474, 1945, 2045(1), 2552, 2629, 2639, 2897 dan 3347. Menurut Wan Mohd. Shaghir (1990a:86), Pusat Islam Kuala Lumpur mempunyai sejumlah 7 naskhah manuskrip kitab Furu al-Masail dengan nombor katalog M.I. 30, 72, 147, 212, 258, 476 dan 478. Sementara dalam versi bahan bercetak yang terawal, kitab ini mempunyai pelbagai versi cetakan sebagaimana disenaraikan oleh Wan Mohd. Shaghir (1991b:58-59) seperti berikut: pertama, Furu al-Masail terbitan al-Taraqq al-Majdiyyah al-Uthmaniyyah al-Kainah Makkah al-Mahmiyyah. Terbitan ini merupakan lanjutan daripada yang pernah diterbitkan atas usaha tashih Syeikh Ahmad bin Muhammad Zayn al-Fatani. Kitab ini diterbitkan dalam tahun 1302H/1885M; kedua, Furu al-Masail terbitan Matbaah al-Masriyah al-Mahmiyyah di Kampung Dandiriyah Muhammad Affandi Mustafa dalam tahun 1307H/1889M. Kitab ini diterbitkan atas usaha Daud ibn Mahmudin Pangeran alF